What does Welsh mean?Beth mae “Welsh” yn ei olygu?

The Welsh are the indigenous people of Wales. They are heirs of the Brythonic Britons, who held most of Britain before the Romans came, and their language grew out of the Britons’ speech. To be Welsh means three things: descent, ethnicity and belonging. This page follows each one.Y Cymry yw pobl frodorol Cymru. Maent yn etifeddion y Brythoniaid, a ddaliai’r rhan fwyaf o Brydain cyn i’r Rhufeiniaid ddod, ac mae eu hiaith wedi tyfu o leferydd y Brythoniaid. Mae bod yn Gymro neu’n Gymraes yn golygu tri pheth: tras, ethnigrwydd a pherthyn. Mae’r dudalen hon yn dilyn pob un.

Cymry Cymru

From the Brittonic kombrogi, “fellow countrymen”. The people and the land share one word.O’r Frythoneg kombrogi, “cydwladwyr”. Mae’r bobl a’r tir yn rhannu un gair.

Welsh wealh

The Old English word for Britons and other foreigners. The same root is in Cornwall and Walloon.Y gair Hen Saesneg am y Brythoniaid a thramorwyr eraill. Mae’r un gwreiddyn yn y geiriau Cornwall a Walloon.

DeceangliDeceangli

North-east WalesGogledd-ddwyrain Cymru

  • Roman lead ingots stamped with their name, one dated AD 74, have been found near Chester.Mae ingotau plwm Rhufeinig wedi’u stampio â’u henw, un wedi’i ddyddio i OC 74, wedi’u canfod ger Caer.
  • Their name survives in the old Welsh district of Tegeingl.Mae eu henw yn goroesi yn hen ardal Gymreig Tegeingl.

Not certainAnsicr: How far west they reached is not known.Ni wyddys pa mor bell i’r gorllewin yr aethant.

OrdovicesOrdoficiaid

North-west and centreGogledd-orllewin a’r canol

  • Caratacus was beaten among them in AD 51.Trechwyd Caradog yn eu plith yn OC 51.
  • Tacitus said Agricola all but wiped them out in AD 77 and 78.Dywedodd Tacitus fod Agricola bron â’u dileu yn OC 77 a 78.

Not certainAnsicr: Some scholars stop them at the Dyfi and the Dee. Others run their land through Powys.Mae rhai ysgolheigion yn rhoi’r ffin ar y Ddyfi a’r Ddyfrdwy, ac eraill yn ymestyn eu tir drwy Bowys.

DemetaeDemetae

South-west WalesDe-orllewin Cymru

  • Ptolemy named two of their towns: Moridunum, now Carmarthen, and Luentinum, thought to be the Dolaucothi gold mines.Enwodd Ptolemi ddwy o’u trefi: Moridunum, Caerfyrddin heddiw, a Luentinum, y credir mai mwyngloddiau aur Dolaucothi ydyw.
  • Their name lives on in Dyfed.Mae eu henw’n parhau yn Nyfed.

SiluresSilwriaid

South-east WalesDe-ddwyrain Cymru

  • Most of the Valleys lie in Silures country.Mae’r Cymoedd gan mwyaf yn nhir y Silwriaid.
  • They fought Rome beside Caratacus and held out until the mid-70s.Ymladdasant yn erbyn Rhufain gyda Charadog, a gwrthsefyll tan ganol y 70au.
  • Rome built a fortress at Isca (Caerleon) and a town at Venta Silurum (Caerwent).Adeiladodd Rhufain gaer yn Isca (Caerllion) a thref yn Venta Silurum (Caerwent).

The peoples of Wales around AD 50, as named by Roman writers. The Valleys, in red, lie in Silures land. Roman writers named peoples, not borders, so these lines are a best guess.Pobloedd Cymru tua OC 50, yn ôl awduron Rhufeinig. Mae’r Cymoedd, mewn coch, yn nhir y Silwriaid. Enwodd y Rhufeiniaid bobloedd, nid ffiniau, felly dyfaliad gorau yw’r llinellau hyn.
  1. Before RomeCyn Rhufain c. 1700 BCtua 1700 CCCopper mines on the Great OrmeMwyngloddiau copr ar y Gogarth
  2. c. 1500 BCtua 1500 CCA Bronze Age roundhouse at TrelaiTŷ crwn o’r Oes Efydd yn Nhrelái
  3. c. 800–600 BCtua 800–600 CCThe Llyn Fawr hoardCelc Llyn Fawr
  4. from c. 800 BCo tua 800 CCHillforts crown the hillsBryngaerau ar frig y bryniau
  5. c. 500 BCtua 500 CCThe Celts get a nameY Celtiaid yn cael enw
  6. Rome and the BritonsRhufain a’r Brythoniaid AD 43OC 43Rome invades BritainRhufain yn goresgyn Prydain
  7. AD 51OC 51Caratacus is captured after fighting in WalesCaradog yn cael ei ddal ar ôl ymladd yng Nghymru
  8. AD 52OC 52The Silures beat a legionY Silwriaid yn trechu lleng
  9. c. AD 220tua OC 220The Silures’ own councilCyngor y Silwriaid eu hunain
  10. c. 410tua 410Roman rule in Britain endsDiwedd rheolaeth Rhufain
  11. After RomeAr ôl Rhufain 577Battle of DyrhamBrwydr Dyrham
  12. c. 633tua 633‘Cymry’ is written downCofnodi’r enw ‘Cymry’
  13. Late 700sDiwedd y 700auOffa’s Dyke roughly fixes the borderClawdd Offa yn pennu’r ffin fwy neu lai
  14. c. 829tua 829The History of the BritonsHanes y Brythoniaid
  15. 1055–631055–63Gruffudd ap Llywelyn rules all of WalesGruffudd ap Llywelyn yn rheoli Cymru gyfan
  16. Normans and princesY Normaniaid a’r tywysogion 1094The Welsh rise against the NormansY Cymry’n codi yn erbyn y Normaniaid
  17. 1137–701137–70Owain Gwynedd rulesOwain Gwynedd yn rheoli
  18. 1240Llywelyn the Great diesMarwolaeth Llywelyn Fawr
  19. 1301An English Prince of WalesSais yn Dywysog Cymru
  20. Glyndŵr and union with EnglandGlyndŵr a’r undeb â Lloegr 1400Owain Glyndŵr risesOwain Glyndŵr yn codi
  21. 1401The Tudors of Penmynydd take Conwy CastleTuduriaid Penmynydd yn cipio Castell Conwy
  22. 1485Battle of Bosworth: the Tudor dynasty beginsBrwydr Bosworth: dechrau llinach y Tuduriaid
  23. 1535–421535–42The Laws in Wales ActsY Deddfau Uno

Brythonic or Brittonic?

Both words mean the speech of the Britons. Brythonic comes from the Welsh word Brython, a Briton, and the Welsh scholar John Rhys helped make it popular in the 1800s. Linguists now mostly write Brittonic. Either way it names the Celtic language spoken across most of Britain before and during Roman rule. It later became Welsh, Cornish and Breton, and the extinct Cumbric of northern England and southern Scotland.

Before Rome

By the Iron Age most people in Britain spoke a Celtic language. Roman writers named four peoples in what is now Wales: the Silures in the south-east, the Demetae in the south-west, the Ordovices in the north-west and centre, and the Deceangli in the north-east. These are Roman names. We do not know what the peoples called themselves. Most of the Valleys lie in what was Silures country.

Where did Celtic speech in Britain come from? Ancient DNA gives one clue. A 2022 study of genomes from 793 people found that between 1000 and 875 BC, and over the centuries before, people from what is now France joined the population of southern Britain and mixed with the people already living there. By the Iron Age about half the ancestry of people in England and Wales came from them. The authors call this “a plausible vector for the spread of early Celtic languages into Britain”. That is a possibility, not proof. Languages do not travel in genes.

The Roman writer Tacitus, around AD 98, guessed that the Silures had come from Spain, because of their dark, curly hair. It was a guess and nothing more.

Rome

Rome invaded Britain in AD 43 and took until the 70s to conquer Wales. The British leader Caratacus fought on in Wales with the Silures and Ordovices until he was beaten and captured in AD 51. The Silures held out until the mid-70s. Rome then built a legionary fortress at Isca, now Caerleon, around AD 75, and a town for the Silures at Venta Silurum, now Caerwent. Both are in Gwent.

Roman rule left its mark on Welsh. Ffenestr (window), pont (bridge) and ysgol (school) all come from Latin. Roman government in Britain ended around AD 410.

After Rome

After Rome the Britons’ speech split. In Wales it became Welsh. In the south-west it became Cornish, and in the north, Cumbric. Britons who crossed to what is now Brittany took Brittonic with them, and it became Breton.

Brythonic neu Brittonic?

Mae’r ddau air yn golygu iaith y Brythoniaid. Daw Brythonic o’r gair Cymraeg Brython, sef hen Brydeiniwr, a helpodd yr ysgolhaig Cymreig John Rhŷs i’w boblogeiddio yn y 1800au. Bellach mae ieithyddion yn ysgrifennu Brittonic gan amlaf. Beth bynnag, mae’n enwi’r iaith Geltaidd a siaredid yn y rhan fwyaf o Brydain cyn ac yn ystod rheolaeth Rhufain. Wedyn daeth yn Gymraeg, yn Gernyweg ac yn Llydaweg, ac yn Gymbrieg, sydd wedi darfod, yng ngogledd Lloegr a de’r Alban.

Cyn Rhufain

Erbyn yr Oes Haearn roedd y rhan fwyaf o bobl ym Mhrydain yn siarad iaith Geltaidd. Enwodd awduron Rhufeinig bedair pobl yn yr hyn sy’n Gymru heddiw: y Silwriaid yn y de-ddwyrain, y Demetae yn y de-orllewin, yr Ordoficiaid yn y gogledd-orllewin a’r canol, a’r Deceangli yn y gogledd-ddwyrain. Enwau Rhufeinig yw’r rhain; ni wyddom beth roedd y bobloedd yn eu galw eu hunain. Mae’r rhan fwyaf o’r Cymoedd yng ngwlad y Silwriaid.

O ble y daeth lleferydd Celtaidd ym Mhrydain? Mae DNA hynafol yn rhoi un cliw. Canfu astudiaeth yn 2022 o genomau 793 o bobl fod pobl o’r hyn sydd bellach yn Ffrainc, rhwng 1000 ac 875 CC ac yn ystod y canrifoedd cyn hynny, wedi ymuno â phoblogaeth de Prydain a chymysgu â’r bobl a oedd eisoes yn byw yno. Erbyn yr Oes Haearn roedd tua hanner tras pobl yn Lloegr a Chymru yn dod ohonynt hwy. Mae’r awduron yn galw hyn yn “gyfrwng credadwy ar gyfer lledaeniad ieithoedd Celtaidd cynnar i Brydain”. Posibilrwydd yw hynny, nid prawf. Nid yw ieithoedd yn teithio mewn genynnau.

Dyfalodd yr awdur Rhufeinig Tacitus, tua OC 98, fod y Silwriaid wedi dod o Sbaen, oherwydd eu gwallt tywyll, cyrliog. Dyfaliad ydoedd, dim mwy.

Rhufain

Goresgynnodd Rhufain Brydain yn OC 43 a chymerodd tan y 70au i orchfygu Cymru. Parhaodd Caradog (Caratacus), arweinydd y Brythoniaid, i ymladd yng Nghymru gyda’r Silwriaid a’r Ordoficiaid nes iddo gael ei drechu a’i ddal yn OC 51. Gwrthsafodd y Silwriaid tan ganol y 70au. Yna adeiladodd Rhufain gaer i leng yn Isca (Caerllion heddiw) tua OC 75, a thref i’r Silwriaid yn Venta Silurum (Caerwent heddiw). Mae’r ddwy yng Ngwent.

Gadawodd rheolaeth y Rhufeiniaid ei hôl ar y Gymraeg. Daw ffenestr, pont ac ysgol i gyd o’r Lladin. Daeth llywodraeth Rufeinig ym Mhrydain i ben tua OC 410.

Ar ôl Rhufain

Ar ôl Rhufain holltodd iaith y Brythoniaid: yng Nghymru daeth yn Gymraeg, yn y de-orllewin yn Gernyweg, ac yn y gogledd yn Gymbrieg. Aeth Brythoniaid a groesodd i’r hyn sydd bellach yn Llydaw â’r Frythoneg gyda nhw, a daeth yn Llydaweg.

Welsh grew from Brittonic, the speech of the BritonsTyfodd y Gymraeg o’r Frythoneg, iaith y Brythoniaid

CelticCeltaidda branch of Indo-Europeancangen o’r Indo-EwropegContinentalCyfandirolGaulish and others, extinctGaleg ac eraill, diflanedigInsularYnysolBritain and IrelandPrydain ac IwerddonBrittonicBrythonegspeech of the Britonsiaith y BrythoniaidGoidelicGoedelegIrish and its offshootsGwyddeleg a’i changhennauWelshCymraegCymraegCornishCernywegKernewekKernewekBretonLlydawegBrezhonegBrezhonegCumbricCymbriegextinctdiflanedigIrishGwyddelegGaeilgeGaeilgeGaelicGaelegGàidhligGàidhligManxManawegGaelgGaelg
Welsh, Cornish and Breton are the living Brittonic languages. Cumbric, spoken in the Old North, died out in the Middle Ages. Some linguists group Brittonic with Gaulish as P-Celtic instead.Y Gymraeg, y Gernyweg a’r Llydaweg yw’r ieithoedd Brythonaidd byw. Bu farw’r Gymbrieg, a siaredid yn yr Hen Ogledd, yn yr Oesoedd Canol. Mae rhai ieithyddion yn grwpio’r Frythoneg gyda’r Galeg fel Celteg P yn lle hynny.

By the early Middle Ages the Welsh called themselves Cymry. Brittonic kingdoms also ruled across northern England and southern Scotland, a region the Welsh later remembered as Yr Hen Ogledd, the Old North. Y Gododdin, a poem attributed to Aneirin around AD 600, tells of a warband from near Edinburgh. It survives in a manuscript from the 1200s.

In Wales the kingdoms were Gwynedd, Powys, Dyfed, Ceredigion, Brycheiniog, Gwent and Glywysing. Gwent and Glywysing, in the south-east, cover the Valleys. In the late 700s Offa, the English king of Mercia, built a great earthwork along the frontier. Offa’s Dyke still roughly follows the border. Hywel Dda, who died in 950, ruled much of Wales, and the laws written down in his name were used for centuries.

Princes and conquest

Only once did a Welsh ruler hold all of Wales: Gruffudd ap Llywelyn, from 1055 until his death in 1063. After 1066 Norman lords took the south and the borders, Glamorgan among the first, while Welsh princes held the north and west. In 1267 Henry III recognised Llywelyn ap Gruffudd as Prince of Wales. Llywelyn was killed near Builth on 11 December 1282, and Edward I of England finished the conquest the next year.

Owain Glyndŵr rose against English rule in 1400 and held much of Wales for several years, but the revolt failed. The Laws in Wales Acts of 1535 and 1542 joined Wales to England in law.

Language and chapel

William Morgan’s Welsh Bible of 1588 helped give Welsh a standard written form and kept it a language of worship. In the 1800s the chapels and Sunday schools carried Welsh into the industrial age, even as the state schools pushed English. Some schools punished children for speaking Welsh, with a wooden board called the Welsh Not.

Descent: what DNA shows

DNA studies support what the history says: Wales has a distinct people whose ancestry runs back to the Britons. These are the main findings, and where each one applies.

Erbyn yr Oesoedd Canol cynnar roedd y Cymry yn galw eu hunain yn Gymry. Roedd teyrnasoedd Brythonaidd hefyd yn llywodraethu ar draws gogledd Lloegr a de’r Alban, ardal a gofiai’r Cymry yn ddiweddarach fel Yr Hen Ogledd. Mae’r Gododdin, cerdd a briodolir i Aneirin tua OC 600, yn adrodd hanes mintai ryfel o ardal Caeredin. Mae’n goroesi mewn llawysgrif o’r 1200au.

Teyrnasoedd Cymru oedd Gwynedd, Powys, Dyfed, Ceredigion, Brycheiniog, Gwent a Glywysing. Mae Gwent a Glywysing, yn y de-ddwyrain, yn cwmpasu’r Cymoedd. Ar ddiwedd y 700au adeiladodd Offa, brenin Seisnig Mercia, glawdd mawr ar hyd y ffin. Mae Clawdd Offa yn dilyn y ffin fwy neu lai o hyd. Rheolodd Hywel Dda, a fu farw yn 950, ran helaeth o Gymru, a defnyddiwyd y cyfreithiau a ysgrifennwyd yn ei enw am ganrifoedd.

Tywysogion a goresgyniad

Unwaith yn unig y daliodd rheolwr Cymreig Gymru gyfan: Gruffudd ap Llywelyn, o 1055 hyd ei farwolaeth yn 1063. Ar ôl 1066 cymerodd arglwyddi Normanaidd y de a’r gororau, Morgannwg ymhlith y cyntaf, tra daliai tywysogion Cymreig y gogledd a’r gorllewin. Yn 1267 cydnabu Harri III Lywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru. Lladdwyd Llywelyn ger Llanfair-ym-Muallt ar 11 Rhagfyr 1282, a gorffennodd Edward I o Loegr y goncwest y flwyddyn ganlynol.

Cododd Owain Glyndŵr yn erbyn rheolaeth Lloegr yn 1400 a daliodd lawer o Gymru am sawl blwyddyn, ond methodd y gwrthryfel. Unodd Deddfau Uno 1535 a 1542 Gymru â Lloegr yn gyfreithiol.

Iaith a chapel

Helpodd Beibl Cymraeg William Morgan yn 1588 i roi ffurf ysgrifenedig safonol i’r Gymraeg a’i chadw’n iaith addoli. Yn y 1800au cariodd y capeli a’r ysgolion Sul y Gymraeg i’r oes ddiwydiannol, er i ysgolion y wladwriaeth wthio’r Saesneg. Roedd rhai ysgolion yn cosbi plant am siarad Cymraeg, gyda darn o bren o’r enw y Welsh Not.

Tras: yr hyn a ddengys DNA

Mae astudiaethau DNA yn cefnogi’r hanes: mae gan Gymru ei phobl ei hun, a’u tras yn mynd yn ôl at y Brythoniaid. Dyma’r prif ganfyddiadau, a lle mae pob un yn berthnasol.

Roman BritainPrydain Rufeinig Northern BritainGogledd Prydain Six of sevenChwech o saith Roman-era people from York, before the Anglo-Saxons, resemble present-day Welsh and other British 'Celtic' populations.Mae pobl o’r oes Rufeinig o Gaerefrog, cyn yr Eingl-Sacsoniaid, yn debyg i’r Cymry heddiw a phoblogaethau ‘Celtaidd’ eraill ym Mhrydain. Martiniano and others, Nature Communications 7Martiniano ac eraill, Nature Communications 7
After RomeAr ôl Rhufain Eastern EnglandDwyrain Lloegr Up to 76%Hyd at 76% continental North Sea ancestry in early medieval people, after the Anglo-Saxon migration.o dras gyfandirol Môr y Gogledd mewn pobl o’r Oesoedd Canol cynnar, ar ôl ymfudiad yr Eingl-Sacsoniaid. Gretzinger and others, Nature 610Gretzinger ac eraill, Nature 610
After RomeAr ôl Rhufain WalesCymru Little or noneYchydig neu ddim continental contribution: most present-day Welsh genomes fit Bronze and Iron Age British ancestry.cyfraniad cyfandirol: mae’r rhan fwyaf o genomau’r Cymry heddiw yn cyd-fynd â thras Brydeinig yr Oes Efydd a’r Oes Haearn. Gretzinger and others, Nature 610Gretzinger ac eraill, Nature 610

Most present-day Welsh genomes trace most or all of their ancestry to the people of Britain in the Bronze and Iron Ages. The Welsh kept the Britons’ ancestry and, in Welsh, their speech.

Ethnicity: the Welsh are an ethnic group

Ethnicity is a shared history, a culture and a sense of being one people. Acas, the public body that advises employers and workers, says that “English, Irish, Scottish and Welsh people are all recognised as separate ethnic groups within the UK”. The Equality Act 2010 says race includes “ethnic or national origins” (section 9).

The courts judge an ethnic group by the test in Mandla v Dowell-Lee (1983). It needs “a long shared history, of which the group is conscious as distinguishing it from other groups” and “a cultural tradition of its own”. Further signs help: a common origin, language and literature, and being a minority within a larger community. Here is how the Welsh measure up.

The Mandla test, and the Welsh
SignThe Welsh
A long shared historyThe Welsh trace themselves to the Britons, and by the early Middle Ages called themselves Cymry.
A cultural tradition of its ownThe chapels and Sunday schools, the Welsh Bible of 1588, and the laws of Hywel Dda.
A common originWales, or Cymru: the people and the land share one word.
A common languageWelsh, spoken by 538,300 people in 2021, and the living descendant of the Britons’ speech.
A literature of its ownY Gododdin, attributed to Aneirin around AD 600, and the Welsh Bible.
A minority in a larger communityWales was conquered in 1282–83 and joined to England in law in 1535–42.

The UK government has put the Welsh under the Framework Convention for the Protection of National Minorities. In 2014 it gave the Cornish the same status as “the UK’s other Celtic people, the Scots, the Welsh and the Irish”.

The 2021 census gave the Welsh no ethnic group box of their own. Welsh, English, Scottish, Northern Irish and British share one: “White: Welsh, English, Scottish, Northern Irish or British”. The national identity question is where the Welsh are counted.

Mae genomau’r rhan fwyaf o’r Cymry heddiw yn olrhain y rhan fwyaf o’u tras, neu’r cyfan, i bobl Prydain yn yr Oesoedd Efydd a Haearn. Cadwodd y Cymry dras y Brythoniaid ac, yn y Gymraeg, eu lleferydd.

Ethnigrwydd: mae’r Cymry yn grŵp ethnig

Hanes a rennir, diwylliant ac ymdeimlad o fod yn un bobl yw ethnigrwydd. Dywed Acas, y corff cyhoeddus sy’n cynghori cyflogwyr a gweithwyr, fod “pobl Seisnig, Gwyddelig, Albanaidd a Chymreig i gyd yn cael eu cydnabod yn grwpiau ethnig ar wahân yn y DU”. Yn ôl Deddf Cydraddoldeb 2010, mae hil yn cynnwys “tarddiad ethnig neu genedlaethol” (adran 9).

Mae’r llysoedd yn barnu grŵp ethnig yn ôl y prawf yn Mandla v Dowell-Lee (1983). Mae angen “hanes hir a rennir, y mae’r grŵp yn ymwybodol ohono fel rhywbeth sy’n ei wahaniaethu oddi wrth grwpiau eraill” ac “ei draddodiad diwylliannol ei hun”. Mae arwyddion pellach yn helpu: tarddiad cyffredin, iaith a llenyddiaeth, a bod yn lleiafrif mewn cymuned fwy. Dyma sut mae’r Cymry’n cymharu.

Prawf Mandla, a’r Cymry
ArwyddY Cymry
Hanes hir a rennirMae’r Cymry yn olrhain eu tras at y Brythoniaid, ac erbyn yr Oesoedd Canol cynnar roeddent yn galw eu hunain yn Gymry.
Ei draddodiad diwylliannol ei hunY capeli a’r ysgolion Sul, Beibl Cymraeg 1588, a chyfreithiau Hywel Dda.
Tarddiad cyffredinCymru a’r Cymry: mae’r wlad a’i phobl yn rhannu un gair.
Iaith gyffredinY Gymraeg, a siaredid gan 538,300 o bobl yn 2021, a disgynnydd byw lleferydd y Brythoniaid.
Ei lenyddiaeth ei hunY Gododdin, a briodolir i Aneirin tua OC 600, a’r Beibl Cymraeg.
Lleiafrif o fewn cymuned fwyGoresgynnwyd Cymru yn 1282–83 a’i huno â Lloegr yn y gyfraith yn 1535–42.

Mae llywodraeth y DU wedi rhoi’r Cymry o dan y Confensiwn Fframwaith ar gyfer Diogelu Lleiafrifoedd Cenedlaethol. Yn 2014 rhoddodd i’r Cernywiaid yr un statws â “phobl Geltaidd eraill y DU, yr Albanwyr, y Cymry a’r Gwyddelod”.

Ni roddodd cyfrifiad 2021 flwch ethnig i’r Cymry eu hunain. Maent yn ei rannu â Saeson, Albanwyr, pobl o Ogledd Iwerddon a Phrydeinwyr: “Gwyn: Cymreig, Seisnig, Albanaidd, Gwyddelig Gogledd Iwerddon neu Brydeinig”. Y cwestiwn hunaniaeth genedlaethol yw lle caiff y Cymry eu cyfrif.

2.8 million2.8 miliwn people in Wales ticked “White: Welsh, English, Scottish, Northern Irish or British”. That is 90.6% of Wales.o bobl yng Nghymru wedi ticio “Gwyn: Cymreig, Seisnig, Albanaidd, Gwyddelig Gogledd Iwerddon neu Brydeinig”. Dyna 90.6% o Gymru.
44.4 million44.4 miliwn did so across England and Wales. That is 74.4% of the people there.wedi gwneud hynny ar draws Cymru a Lloegr. Dyna 74.4% o’r bobl yno.
6.3%6.3% Wales’s share of that group, against about 5% of the people of England and Wales. Our calculation.Cyfran Cymru o’r grŵp hwnnw, o gymharu â thua 5% o bobl Cymru a Lloegr. Ein cyfrif ni.
National identity in Wales, 2021Hunaniaeth genedlaethol, 2021 % of usual residents% o breswylwyr arferol
Welsh onlyCymreig yn unig 55.2%
British onlyPrydeinig yn unig 18.5%
English onlySeisnig yn unig 9.1%
Welsh and BritishCymreig a Phrydeinig 8.1%
At least one non-UK identityO leiaf un heb fod o’r DU 5.4%
Other UK identitiesEraill o’r DU 1.9%
English and BritishSeisnig a Phrydeinig 1.8%

People could tick more than one identity. In 2011, Welsh only was 57.5% and Welsh and British 7.1%.Gallai pobl ddewis mwy nag un hunaniaeth. Yn 2011, roedd Cymreig yn unig yn 57.5% a Chymreig a Phrydeinig yn 7.1%. Sources:Ffynonellau: Welsh Government, Census 2021: ethnic group and national identityLlywodraeth Cymru, Cyfrifiad 2021: grŵp ethnig a hunaniaeth genedlaethol · ONS, Ethnic group, England and Wales: Census 2021SYG, Grŵp ethnig, Cymru a Lloegr: Cyfrifiad 2021

Are the Welsh indigenous?

There is no official status for the Welsh as an indigenous people. The UN has not adopted a definition of “indigenous”. The case rests on what can be traced: a language and an ancestry that go back before the Norman conquest, and before the Romans.

The UN identifies indigenous peoples by signs, and puts first “the fundamental criterion of self-identification”. A common definition covers the descendants of those who lived in a country when people of other cultures arrived and later became dominant “through conquest, occupation, settlement or other means”. Here are the UN’s signs, and Wales.

The UN’s signs of indigenous peoples, and Wales
UN signWales
Self-identificationThe Welsh call themselves Cymry. In 2021, 55.2% of people in Wales gave their national identity as Welsh only.
Historical continuity with earlier societiesHeirs of the Britons, who held most of Britain before the Romans came. The name Cymry is first used in a poem thought to date to about AD 633, long before the Normans.
A strong link to territoryCymru: the people and the land share one word.
Distinct political systemsThe laws of Hywel Dda were used for centuries. Wales has its own parliament, the Senedd.
Distinct language and cultureWelsh, with 17.8% of people aged three or over able to speak it in 2021.
A non-dominant groupConquered in 1282–83 and joined to England in law in 1535–42.

Belonging: the Valleys

Before industry the Valleys were upland farmland with few people. From the late 1700s the ironworks at Merthyr Tydfil drew workers in. From the mid-1800s the steam coal of the Rhondda and its neighbours drew many more. They came first from rural Wales, so the Valleys were largely Welsh-speaking. Then they came from England and Ireland, and later from Italy, Spain and elsewhere. In 1831 Merthyr rose in revolt over wages and debt, and Dic Penderyn was hanged in Cardiff that August.

The census asks for national identity, and the answer is the person’s own. In 2021 among the highest shares of people answering Welsh only were in Merthyr Tydfil (70.0%), Rhondda Cynon Taf (69.8%) and Caerphilly (69.2%), against 55.2% for Wales as a whole.

Sources

A yw’r Cymry yn bobl frodorol?

Nid oes statws swyddogol i’r Cymry fel pobl frodorol. Nid yw’r Cenhedloedd Unedig wedi mabwysiadu diffiniad o “brodorol”. Mae’r achos yn seiliedig ar yr hyn y gellir ei olrhain: iaith a thras sy’n mynd yn ôl cyn y goncwest Normanaidd, a chyn y Rhufeiniaid.

Mae’r Cenhedloedd Unedig yn adnabod pobl frodorol yn ôl arwyddion, gan roi “y maen prawf sylfaenol o hunan-adnabod” yn gyntaf. Mae diffiniad cyffredin yn cwmpasu disgynyddion trigolion gwlad pan gyrhaeddodd pobl o ddiwylliannau eraill a ddaeth yn drechol yn ddiweddarach “trwy goncwest, meddiannaeth, ymsefydlu neu ddulliau eraill”. Dyma arwyddion y CU, a Chymru.

Arwyddion y Cenhedloedd Unedig o bobl frodorol, a Chymru
Arwydd y CUCymru
Hunan-adnabodMae’r Cymry yn galw eu hunain yn Gymry. Yn 2021, nododd 55.2% o bobl yng Nghymru mai Cymreig yn unig oedd eu hunaniaeth genedlaethol.
Parhad hanesyddol â chymdeithasau cyntEtifeddion y Brythoniaid, a ddaliai’r rhan fwyaf o Brydain cyn i’r Rhufeiniaid ddod. Ceir yr enw Cymry am y tro cyntaf mewn cerdd y credir ei bod yn dyddio o tua OC 633, ymhell cyn y Normaniaid.
Cysylltiad cryf â thiriogaethCymru a’r Cymry: mae’r wlad a’i phobl yn rhannu un gair.
Trefn wleidyddol ar wahânDefnyddiwyd cyfreithiau Hywel Dda am ganrifoedd. Mae gan Gymru ei senedd ei hun, y Senedd.
Iaith a diwylliant gwahanolY Gymraeg, gyda 17.8% o bobl tair oed neu hŷn yn gallu ei siarad yn 2021.
Grŵp nad yw’n drecholGoresgynnwyd Cymru yn 1282–83 a’i huno â Lloegr yn y gyfraith yn 1535–42.

Perthyn: y Cymoedd

Cyn diwydiant, tir fferm ucheldirol oedd y Cymoedd, heb lawer o bobl. O ddiwedd y 1700au denodd gweithfeydd haearn Merthyr Tudful weithwyr, ac o ganol y 1800au denodd glo ager y Rhondda a’i chymdogion lawer mwy. Daethant yn gyntaf o Gymru wledig, felly roedd y Cymoedd yn Gymraeg eu hiaith i raddau helaeth. Yna daethant o Loegr ac Iwerddon, ac yn ddiweddarach o’r Eidal, Sbaen a mannau eraill. Yn 1831 cododd Merthyr mewn gwrthryfel dros gyflogau a dyled, a chrogwyd Dic Penderyn yng Nghaerdydd ym mis Awst y flwyddyn honno.

Mae’r cyfrifiad yn gofyn am hunaniaeth genedlaethol, a’r ateb yw dewis yr unigolyn ei hun. Yn 2021 ymhlith y cyfrannau uchaf o bobl a atebodd Cymreig yn unig roedd Merthyr Tudful (70.0%), Rhondda Cynon Taf (69.8%) a Chaerffili (69.2%), o gymharu â 55.2% i Gymru gyfan.

Ffynonellau

Reader and viewer fundedCyllidir gan ddarllenwyr a gwylwyr

Keep the cameras rollingCadwch y camerâu i droi

Independent journalism relies on direct support from readers and viewers. If you would like to help keep Voice of the Valleys going, you can do so here.Mae newyddiaduraeth annibynnol yn dibynnu ar gefnogaeth uniongyrchol gan ddarllenwyr a gwylwyr. Os hoffech helpu i gadw Voice of the Valleys i fynd, gallwch wneud hynny yma.