Who are the Welsh?Pwy yw’r Cymry?
Y CymryY Cymry
From the Britons before Rome to the Valleys today: where the Welsh came from, and what the name means.O’r Brythoniaid cyn Rhufain i’r Cymoedd heddiw: o ble y daeth y Cymry, a beth mae’r enw’n ei olygu.
What does Welsh mean?Beth mae “Welsh” yn ei olygu?
The Welsh are the indigenous people of Wales. They are heirs of the Brythonic Britons, who held most of Britain before the Romans came, and their language grew out of the Britons’ speech. To be Welsh means three things: descent, ethnicity and belonging. This page follows each one.Y Cymry yw pobl frodorol Cymru. Maent yn etifeddion y Brythoniaid, a ddaliai’r rhan fwyaf o Brydain cyn i’r Rhufeiniaid ddod, ac mae eu hiaith wedi tyfu o leferydd y Brythoniaid. Mae bod yn Gymro neu’n Gymraes yn golygu tri pheth: tras, ethnigrwydd a pherthyn. Mae’r dudalen hon yn dilyn pob un.
Cymry Cymru
From the Brittonic kombrogi, “fellow countrymen”. The people and the land share one word.O’r Frythoneg kombrogi, “cydwladwyr”. Mae’r bobl a’r tir yn rhannu un gair.
Welsh wealh
The Old English word for Britons and other foreigners. The same root is in Cornwall and Walloon.Y gair Hen Saesneg am y Brythoniaid a thramorwyr eraill. Mae’r un gwreiddyn yn y geiriau Cornwall a Walloon.
Choose a section to see who they wereDewiswch ran i weld pwy oeddent
DeceangliDeceangli
North-east WalesGogledd-ddwyrain Cymru
- Roman lead ingots stamped with their name, one dated AD 74, have been found near Chester.Mae ingotau plwm Rhufeinig wedi’u stampio â’u henw, un wedi’i ddyddio i OC 74, wedi’u canfod ger Caer.
- Their name survives in the old Welsh district of Tegeingl.Mae eu henw yn goroesi yn hen ardal Gymreig Tegeingl.
Not certainAnsicr: How far west they reached is not known.Ni wyddys pa mor bell i’r gorllewin yr aethant.
OrdovicesOrdoficiaid
North-west and centreGogledd-orllewin a’r canol
- Caratacus was beaten among them in AD 51.Trechwyd Caradog yn eu plith yn OC 51.
- Tacitus said Agricola all but wiped them out in AD 77 and 78.Dywedodd Tacitus fod Agricola bron â’u dileu yn OC 77 a 78.
Not certainAnsicr: Some scholars stop them at the Dyfi and the Dee. Others run their land through Powys.Mae rhai ysgolheigion yn rhoi’r ffin ar y Ddyfi a’r Ddyfrdwy, ac eraill yn ymestyn eu tir drwy Bowys.
DemetaeDemetae
South-west WalesDe-orllewin Cymru
- Ptolemy named two of their towns: Moridunum, now Carmarthen, and Luentinum, thought to be the Dolaucothi gold mines.Enwodd Ptolemi ddwy o’u trefi: Moridunum, Caerfyrddin heddiw, a Luentinum, y credir mai mwyngloddiau aur Dolaucothi ydyw.
- Their name lives on in Dyfed.Mae eu henw’n parhau yn Nyfed.
SiluresSilwriaid
South-east WalesDe-ddwyrain Cymru
- Most of the Valleys lie in Silures country.Mae’r Cymoedd gan mwyaf yn nhir y Silwriaid.
- They fought Rome beside Caratacus and held out until the mid-70s.Ymladdasant yn erbyn Rhufain gyda Charadog, a gwrthsefyll tan ganol y 70au.
- Rome built a fortress at Isca (Caerleon) and a town at Venta Silurum (Caerwent).Adeiladodd Rhufain gaer yn Isca (Caerllion) a thref yn Venta Silurum (Caerwent).
- Before RomeCyn Rhufain c. 1700 BCtua 1700 CCCopper mines on the Great OrmeMwyngloddiau copr ar y Gogarth
- c. 1500 BCtua 1500 CCA Bronze Age roundhouse at TrelaiTŷ crwn o’r Oes Efydd yn Nhrelái
- c. 800–600 BCtua 800–600 CCThe Llyn Fawr hoardCelc Llyn Fawr
- from c. 800 BCo tua 800 CCHillforts crown the hillsBryngaerau ar frig y bryniau
- c. 500 BCtua 500 CCThe Celts get a nameY Celtiaid yn cael enw
- Rome and the BritonsRhufain a’r Brythoniaid AD 43OC 43Rome invades BritainRhufain yn goresgyn Prydain
- AD 51OC 51Caratacus is captured after fighting in WalesCaradog yn cael ei ddal ar ôl ymladd yng Nghymru
- AD 52OC 52The Silures beat a legionY Silwriaid yn trechu lleng
- c. AD 220tua OC 220The Silures’ own councilCyngor y Silwriaid eu hunain
- c. 410tua 410Roman rule in Britain endsDiwedd rheolaeth Rhufain
- After RomeAr ôl Rhufain 577Battle of DyrhamBrwydr Dyrham
- c. 633tua 633‘Cymry’ is written downCofnodi’r enw ‘Cymry’
- Late 700sDiwedd y 700auOffa’s Dyke roughly fixes the borderClawdd Offa yn pennu’r ffin fwy neu lai
- c. 829tua 829The History of the BritonsHanes y Brythoniaid
- 1055–631055–63Gruffudd ap Llywelyn rules all of WalesGruffudd ap Llywelyn yn rheoli Cymru gyfan
- Normans and princesY Normaniaid a’r tywysogion 1094The Welsh rise against the NormansY Cymry’n codi yn erbyn y Normaniaid
- 1137–701137–70Owain Gwynedd rulesOwain Gwynedd yn rheoli
- 1240Llywelyn the Great diesMarwolaeth Llywelyn Fawr
- 1301An English Prince of WalesSais yn Dywysog Cymru
- Glyndŵr and union with EnglandGlyndŵr a’r undeb â Lloegr 1400Owain Glyndŵr risesOwain Glyndŵr yn codi
- 1401The Tudors of Penmynydd take Conwy CastleTuduriaid Penmynydd yn cipio Castell Conwy
- 1485Battle of Bosworth: the Tudor dynasty beginsBrwydr Bosworth: dechrau llinach y Tuduriaid
- 1535–421535–42The Laws in Wales ActsY Deddfau Uno
Choose an entry to read moreDewiswch gofnod i ddarllen mwy
c. 1700 BCtua 1700 CC
Copper mines on the Great OrmeMwyngloddiau copr ar y Gogarth
Miners worked copper on the Great Orme at Llandudno for some 800 years, from about 1700 to 900 BC, and most heavily between about 1600 and 1400 BC. They cut tunnels with stone hammers and bone tools. The copper went to make bronze.Bu mwynwyr yn cloddio copr ar y Gogarth yn Llandudno am tua 800 mlynedd, o tua 1700 i 900 CC, a hynny ar ei anterth rhwng tua 1600 a 1400 CC. Torrent dwneli â morthwylion carreg ac offer asgwrn. Aeth y copr i wneud efydd.
SourceFfynhonnell University of Liverpool, 2019Prifysgol Lerpwl, 2019
c. 1500 BCtua 1500 CC
A Bronze Age roundhouse at TrelaiTŷ crwn o’r Oes Efydd yn Nhrelái
Cardiff University and local volunteers have dug a Bronze Age roundhouse of about 1500 BC in Trelai Park, Cardiff, and are looking at a possible ceremonial monument beside it. The park lies half a mile from Caerau hillfort, where people lived from the Bronze Age to late Roman times.Mae Prifysgol Caerdydd a gwirfoddolwyr lleol wedi cloddio tŷ crwn o’r Oes Efydd o tua 1500 CC ym Mharc Trelái, Caerdydd, ac maent yn edrych ar heneb seremonïol bosibl wrth ei ymyl. Mae’r parc hanner milltir o fryngaer Caerau, lle bu pobl yn byw o’r Oes Efydd hyd ddiwedd cyfnod y Rhufeiniaid.
SourceFfynhonnell Cardiff University, CAER Heritage ProjectPrifysgol Caerdydd, Prosiect Treftadaeth CAER
c. 800–600 BCtua 800–600 CC
The Llyn Fawr hoardCelc Llyn Fawr
In 1911 workmen enlarging a reservoir at Rhigos, near Hirwaun, found bronze axes, razors and a cauldron, with early iron objects among them, lying in the peat of the lake bed. It dates from the years when Wales moved from bronze to iron, and it is thought to have been an offering to the water. The hoard is in Museum Wales.Yn 1911 daeth gweithwyr a oedd yn ehangu cronfa ddŵr yn y Rhigos, ger Hirwaun, o hyd i fwyelli efydd, raseli a chrochan, gyda gwrthrychau haearn cynnar yn eu plith, yn gorwedd ym mawn gwely’r llyn. Mae’n dyddio o’r blynyddoedd pan symudodd Cymru o efydd i haearn, a chredir iddo fod yn offrwm i’r dŵr. Mae’r celc yn Amgueddfa Cymru.
SourceFfynhonnell Museum WalesAmgueddfa Cymru
from c. 800 BCo tua 800 CC
Hillforts crown the hillsBryngaerau ar frig y bryniau
From about 800 BC the Britons of Wales built hillforts: banked and ditched enclosures on high ground. At Tre’r Ceiri on the Llŷn peninsula the stone footings of some 150 round houses still stand inside the wall. Llanmelin, near Caerwent, may have been a centre of the Silures before Rome built a town there.O tua 800 CC adeiladodd Brythoniaid Cymru fryngaerau: clostiroedd â chloddiau a ffosydd ar dir uchel. Yn Nhre’r Ceiri ar Benrhyn Llŷn mae sylfeini cerrig tua 150 o dai crwn yn dal i sefyll y tu mewn i’r wal. Efallai fod Llanmelin, ger Caerwent, yn ganolfan i’r Silwriaid cyn i Rufain adeiladu tref yno.
SourceFfynhonnell Cadw; CofleinCadw; Coflein
c. 500 BCtua 500 CC
The Celts get a nameY Celtiaid yn cael enw
The Greek writer Hecataeus, about 500 BC, uses the name Keltoi for a people near Marseille: the earliest known use. Herodotus later places the Keltoi at the source of the Danube. Neither is writing about Britain, where ancient writers speak of Britons, not Celts. The name was only applied to Welsh and its relatives in 1707, when Edward Lhuyd grouped them as Celtic languages.Tua 500 CC mae’r awdur Groegaidd Hecataeus yn galw pobl ger Marseille yn Keltoi: y defnydd cynharaf y gwyddys amdano. Yn ddiweddarach mae Herodotus yn rhoi’r Keltoi wrth darddiad afon Donaw. Nid yw’r naill na’r llall yn ysgrifennu am Brydain, lle mae awduron yr hen fyd yn sôn am Frythoniaid, nid Celtiaid. Dim ond yn 1707 y rhoddwyd yr enw ar y Gymraeg a’i pherthnasau, pan grwpiodd Edward Lhuyd hwy’n ieithoedd Celtaidd.
SourceFfynhonnell Hecataeus; Herodotus, Histories 2.33; Edward Lhuyd, 1707Hecataeus; Herodotus, Histories 2.33; Edward Lhuyd, 1707
AD 43OC 43
Rome invades BritainRhufain yn goresgyn Prydain
The emperor Claudius sent an army of some 40,000 men, and it landed in the south-east. Rome first marched into Wales in AD 48, and the last peoples to hold out, the Silures and the Ordovices, were not beaten until the 70s.Anfonodd yr ymerawdwr Claudius fyddin o tua 40,000 o ddynion, a glaniodd yn y de-ddwyrain. Aeth Rhufain i mewn i Gymru am y tro cyntaf yn OC 48, ac ni threchwyd y bobloedd olaf i wrthsefyll, y Silwriaid a’r Ordoficiaid, tan y 70au.
SourceFfynhonnell Cassius Dio; TacitusCassius Dio; Tacitus
AD 51OC 51
Caratacus is captured after fighting in WalesCaradog yn cael ei ddal ar ôl ymladd yng Nghymru
Caratacus (Caradog) had led the resistance to Rome since AD 43. Beaten among the Ordovices, he fled north to Cartimandua, queen of the Brigantes, who handed him over. In Rome he spoke so well before the emperor Claudius that his life was spared.Bu Caratacus (Caradog) yn arwain y gwrthwynebiad i Rufain ers OC 43. Wedi’i drechu ymhlith yr Ordoficiaid, ffodd i’r gogledd at Cartimandua, brenhines y Brigantes, a’i traddododd. Yn Rhufain siaradodd mor dda gerbron yr ymerawdwr Claudius fel yr arbedwyd ei fywyd.
SourceFfynhonnell Tacitus, Annals 12Tacitus, Annals 12
AD 52OC 52
The Silures beat a legionY Silwriaid yn trechu lleng
Tacitus says neither harshness nor mercy would change the Silures. Their war wore out the Roman governor Ostorius Scapula, who died in AD 52, and they beat a Roman force that was building forts. They held out until the mid-70s, when Frontinus subdued them.Dywed Tacitus na fyddai na llymder na thrugaredd yn newid y Silwriaid. Blinodd eu rhyfel y llywodraethwr Rhufeinig Ostorius Scapula, a fu farw yn OC 52, a threchasant lu Rhufeinig a oedd yn adeiladu caerau. Gwrthsafasant tan ganol y 70au, pan orchfygodd Frontinus hwy.
SourceFfynhonnell Tacitus, Annals 12 and Agricola 17Tacitus, Annals 12 ac Agricola 17
c. AD 220tua OC 220
The Silures’ own councilCyngor y Silwriaid eu hunain
A stone found at Caerwent in 1903 says it was put up by decree of the council of the Silures. By then the Silures ran their own district from the town of Venta Silurum, as other Romanised peoples did. The stone honours Tiberius Claudius Paulinus, who went on to govern a Roman province of Britain.Mae carreg a gafwyd yng Nghaerwent yn 1903 yn dweud iddi gael ei chodi drwy archddyfarniad cyngor y Silwriaid. Erbyn hynny roedd y Silwriaid yn rheoli eu hardal eu hunain o dref Venta Silurum, fel pobloedd Rhufeinedig eraill. Mae’r garreg yn anrhydeddu Tiberius Claudius Paulinus, a aeth ymlaen i lywodraethu un o daleithiau Rhufeinig Prydain.
SourceFfynhonnell Roman Inscriptions of Britain 311Roman Inscriptions of Britain 311
c. 410tua 410
Roman rule in Britain endsDiwedd rheolaeth Rhufain
Troops had been drawn off to the continent for years, most famously in 383, when Magnus Maximus took an army from Britain. By about 410 the Roman officials had gone too, and the Britons ruled themselves.Roedd milwyr wedi’u tynnu i’r cyfandir ers blynyddoedd, yn enwocaf yn 383, pan aeth Magnus Maximus â byddin o Brydain. Erbyn tua 410 roedd y swyddogion Rhufeinig wedi mynd hefyd, a’r Brythoniaid yn eu llywodraethu eu hunain.
SourceFfynhonnell ZosimusZosimus
577
Battle of DyrhamBrwydr Dyrham
The West Saxons beat three British kings, Coinmail, Condidan and Farinmail, at Dyrham near Bath, and took Gloucester, Cirencester and Bath. It cut the Britons of Wales off by land from those of the south-west.Trechodd Sacsoniaid y Gorllewin dri brenin Brythonaidd, Coinmail, Condidan a Farinmail, yn Dyrham ger Caerfaddon, a chipio Caerloyw, Cirencester a Chaerfaddon. Gwahanodd hyn Frythoniaid Cymru a rhai’r de-orllewin dros dir.
SourceFfynhonnell Anglo-Saxon ChronicleCronicl yr Eingl-Sacsoniaid
c. 633tua 633
‘Cymry’ is written downCofnodi’r enw ‘Cymry’
A praise poem for Cadwallon ap Cadfan of Gwynedd holds the first known use of Cymry, from a Brittonic word meaning ‘fellow countrymen’. The poem is thought to date to about 633, but it survives only in later manuscripts and none of them names an author.Mae cerdd fawl i Gadwallon ap Cadfan o Wynedd yn cynnwys y defnydd cyntaf y gwyddys amdano o’r gair Cymry, o air Brythonaidd sy’n golygu ‘cydwladwyr’. Credir bod y gerdd yn dyddio o tua 633, ond dim ond mewn llawysgrifau diweddarach y mae’n goroesi ac nid oes yr un ohonynt yn enwi awdur.
SourceFfynhonnell Moliant CadwallonMoliant Cadwallon
Late 700sDiwedd y 700au
Offa’s Dyke roughly fixes the borderClawdd Offa yn pennu’r ffin fwy neu lai
Offa, king of Mercia, had a bank and ditch made along much of the border with the Welsh kingdoms. Asser, a Welsh monk who later served King Alfred, wrote that it ran from sea to sea. Much of it still stands.Cododd Offa, brenin Mercia, glawdd a ffos ar hyd llawer o’r ffin â’r teyrnasoedd Cymreig. Yn ôl Asser, mynach Cymreig a wasanaethodd y Brenin Alffred wedyn, roedd yn rhedeg o fôr i fôr. Mae llawer ohono’n dal i sefyll.
SourceFfynhonnell Asser; CadwAsser; Cadw
c. 829tua 829
The History of the BritonsHanes y Brythoniaid
A history put together in Gwynedd gives the first list of Arthur’s twelve battles. It also tells the stories of Vortigern and of Cunedda, whom later writers made the founder of Gwynedd’s royal line.Mae hanes a luniwyd yng Ngwynedd yn rhoi’r rhestr gyntaf o ddeuddeg brwydr Arthur. Mae hefyd yn adrodd straeon Gwrtheyrn a Chunedda, a wnaed yn sylfaenydd llinach frenhinol Gwynedd gan awduron diweddarach.
SourceFfynhonnell Historia BrittonumHistoria Brittonum
1055–631055–63
Gruffudd ap Llywelyn rules all of WalesGruffudd ap Llywelyn yn rheoli Cymru gyfan
Gruffudd was king of Gwynedd and Powys by 1039, then took the south, and by 1055 he held all of Wales. He is the only king ever to rule the whole country. In 1063 Harold Godwinson hunted him down, and his own men killed him.Roedd Gruffudd yn frenin Gwynedd a Phowys erbyn 1039, yna cymerodd y de, ac erbyn 1055 roedd yn dal Cymru gyfan. Ef yw’r unig frenin erioed i lywodraethu’r wlad gyfan. Yn 1063 aeth Harold Godwinson ar ei ôl, a’i ddynion ei hun a’i lladdodd.
SourceFfynhonnell Brut y Tywysogion; Anglo-Saxon ChronicleBrut y Tywysogion; Cronicl yr Eingl-Sacsoniaid
1094
The Welsh rise against the NormansY Cymry’n codi yn erbyn y Normaniaid
Rhys ap Tewdwr of Deheubarth was killed fighting the Normans near Brecon in 1093, and the next year the Welsh rose across the country. They drove the Normans out of most of the castles they had built. In the south-east the Normans kept the lowlands of Glamorgan, but the hills, where the Valleys are, stayed under Welsh lords.Lladdwyd Rhys ap Tewdwr o Ddeheubarth wrth ymladd yn erbyn y Normaniaid ger Aberhonddu yn 1093, a’r flwyddyn ganlynol cododd y Cymry ar draws y wlad. Gyrasant y Normaniaid allan o’r rhan fwyaf o’r cestyll yr oeddent wedi’u hadeiladu. Yn y de-ddwyrain cadwodd y Normaniaid iseldiroedd Morgannwg, ond arhosodd y bryniau, lle mae’r Cymoedd, dan arglwyddi Cymreig.
SourceFfynhonnell Brut y Tywysogion; Dictionary of Welsh BiographyBrut y Tywysogion; Y Bywgraffiadur Cymreig
1137–701137–70
Owain Gwynedd rulesOwain Gwynedd yn rheoli
Owain ruled Gwynedd for 33 years, and in 1165 he called himself prince of the Welsh in a letter to the king of France. His men ambushed Henry II’s army in the woods near Ewloe in 1157, and in 1165 rain and mountain weather turned Henry’s next army back.Bu Owain yn rheoli Gwynedd am 33 mlynedd, ac yn 1165 galwodd ei hun yn dywysog y Cymry mewn llythyr at frenin Ffrainc. Ymosododd ei ddynion o’r cudd ar fyddin Harri II yn y coedwigoedd ger Ewlo yn 1157, ac yn 1165 trodd glaw a thywydd y mynyddoedd fyddin nesaf Harri yn ôl.
SourceFfynhonnell Brut y Tywysogion; Owain’s letter to Louis VIIBrut y Tywysogion; llythyr Owain at Louis VII
1240
Llywelyn the Great diesMarwolaeth Llywelyn Fawr
Llywelyn ap Iorwerth ruled most of Wales for some 40 years and married Joan, King John’s daughter, in 1205. Magna Carta in 1215 had clauses promising Welsh law for Welsh lands. He died at Aberconwy Abbey in 1240.Rheolodd Llywelyn ap Iorwerth y rhan fwyaf o Gymru am tua 40 mlynedd, ac yn 1205 priododd Siwan, merch y Brenin John. Yn 1215 addawodd cymalau yn Magna Carta gyfraith Gymreig i diroedd Cymreig. Bu farw yn Abaty Aberconwy yn 1240.
SourceFfynhonnell Brut y Tywysogion; Magna Carta, clauses 56–58Brut y Tywysogion; Magna Carta, cymalau 56–58
1301
An English Prince of WalesSais yn Dywysog Cymru
Edward I’s son Edward of Caernarfon, born in 1284 while the castle was still being built, was made Prince of Wales in 1301. He was the first English heir to hold the title, which has usually gone to the heir to the throne ever since.Gwnaed mab Edward I, Edward o Gaernarfon, a anwyd yn 1284 tra oedd y castell yn dal i gael ei adeiladu, yn Dywysog Cymru yn 1301. Ef oedd yr etifedd Seisnig cyntaf i ddal y teitl, sydd fel arfer wedi mynd i etifedd yr orsedd ers hynny.
SourceFfynhonnell English royal recordsCofnodion brenhinol Seisnig
1400
Owain Glyndŵr risesOwain Glyndŵr yn codi
On 16 September 1400 Owain Glyndŵr’s followers proclaimed him Prince of Wales at Glyndyfrdwy. The rising spread across Wales, and in 1404 he held a parliament at Machynlleth. It failed by about 1409, and he was last heard of around 1415.Ar 16 Medi 1400 cyhoeddodd dilynwyr Owain Glyndŵr ef yn Dywysog Cymru yng Nglyndyfrdwy. Lledodd y gwrthryfel ar draws Cymru, ac yn 1404 cynhaliodd senedd ym Machynlleth. Methodd y gwrthryfel erbyn tua 1409, a chlywyd am Owain ddiwethaf tua 1415.
SourceFfynhonnell Dictionary of Welsh BiographyY Bywgraffiadur Cymreig
1401
The Tudors of Penmynydd take Conwy CastleTuduriaid Penmynydd yn cipio Castell Conwy
On Good Friday 1401 Rhys and Gwilym ap Tudur, cousins of Owain Glyndŵr, seized Conwy Castle while most of its garrison was at church. They came from an Anglesey family descended from Ednyfed Fychan, steward of Llywelyn the Great, and they held the castle until the summer. Their brother Maredudd also joined the rising, and his son Owen Tudor became the grandfather of Henry VII.Ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 cipiodd Rhys a Gwilym ap Tudur, cefndryd Owain Glyndŵr, Gastell Conwy tra oedd y rhan fwyaf o’i garsiwn yn yr eglwys. Daethant o deulu o Ynys Môn a ddisgynnai o Ednyfed Fychan, distain Llywelyn Fawr, a daliasant y castell tan yr haf. Ymunodd eu brawd Maredudd â’r gwrthryfel hefyd, a daeth ei fab Owain Tudur yn daid i Harri VII.
SourceFfynhonnell Adam of Usk; Tudors of Penmynydd (Wikipedia)Adda o Frynbuga; Tudors of Penmynydd (Wikipedia)
1485
Battle of Bosworth: the Tudor dynasty beginsBrwydr Bosworth: dechrau llinach y Tuduriaid
Henry Tudor, born at Pembroke Castle in 1457, landed near Dale in Pembrokeshire on 7 August 1485 and marched through Wales. Few Welshmen joined at first, but Rhys ap Thomas, the leading man of west Wales, brought a force that sources put at between 500 and 2,000 men. On 22 August Henry beat Richard III at Bosworth, in Leicestershire. Richard was the last English king to die in battle, and Henry became Henry VII, the first Tudor king.Glaniodd Harri Tudur, a anwyd yng Nghastell Penfro yn 1457, ger Dale yn Sir Benfro ar 7 Awst 1485 a gorymdeithio trwy Gymru. Ychydig o Gymry a ymunodd ar y dechrau, ond daeth Rhys ap Thomas, gŵr blaenaf gorllewin Cymru, â llu y mae ffynonellau yn ei roi rhwng 500 a 2,000 o ddynion. Ar 22 Awst trechodd Harri Risiart III ym Mosworth, yn Swydd Gaerlŷr. Rhisiart oedd y brenin Seisnig olaf i farw mewn brwydr, a daeth Harri yn Harri VII, y brenin Tudur cyntaf.
SourceFfynhonnell Battle of Bosworth Field (Wikipedia); Tudors of Penmynydd (Wikipedia)Battle of Bosworth Field (Wikipedia); Tudors of Penmynydd (Wikipedia)
1535–421535–42
The Laws in Wales ActsY Deddfau Uno
Two acts of Henry VIII joined Wales to England in law, divided the whole country into shires and gave it seats in Parliament. English became the language of the courts, and people who used Welsh could not hold public office.Unodd dwy ddeddf gan Harri VIII Gymru â Lloegr yn y gyfraith, rhannu’r wlad gyfan yn siroedd a rhoi seddau iddi yn Senedd Lloegr. Daeth y Saesneg yn iaith y llysoedd, ac ni allai pobl a oedd yn defnyddio’r Gymraeg ddal swydd gyhoeddus.
SourceFfynhonnell Laws in Wales Acts 1535 and 1542Deddfau Uno 1535 a 1542
Brythonic or Brittonic?
Both words mean the speech of the Britons. Brythonic comes from the Welsh word Brython, a Briton, and the Welsh scholar John Rhys helped make it popular in the 1800s. Linguists now mostly write Brittonic. Either way it names the Celtic language spoken across most of Britain before and during Roman rule. It later became Welsh, Cornish and Breton, and the extinct Cumbric of northern England and southern Scotland.
Before Rome
By the Iron Age most people in Britain spoke a Celtic language. Roman writers named four peoples in what is now Wales: the Silures in the south-east, the Demetae in the south-west, the Ordovices in the north-west and centre, and the Deceangli in the north-east. These are Roman names. We do not know what the peoples called themselves. Most of the Valleys lie in what was Silures country.
Where did Celtic speech in Britain come from? Ancient DNA gives one clue. A 2022 study of genomes from 793 people found that between 1000 and 875 BC, and over the centuries before, people from what is now France joined the population of southern Britain and mixed with the people already living there. By the Iron Age about half the ancestry of people in England and Wales came from them. The authors call this “a plausible vector for the spread of early Celtic languages into Britain”. That is a possibility, not proof. Languages do not travel in genes.
The Roman writer Tacitus, around AD 98, guessed that the Silures had come from Spain, because of their dark, curly hair. It was a guess and nothing more.
Rome
Rome invaded Britain in AD 43 and took until the 70s to conquer Wales. The British leader Caratacus fought on in Wales with the Silures and Ordovices until he was beaten and captured in AD 51. The Silures held out until the mid-70s. Rome then built a legionary fortress at Isca, now Caerleon, around AD 75, and a town for the Silures at Venta Silurum, now Caerwent. Both are in Gwent.
Roman rule left its mark on Welsh. Ffenestr (window), pont (bridge) and ysgol (school) all come from Latin. Roman government in Britain ended around AD 410.
After Rome
After Rome the Britons’ speech split. In Wales it became Welsh. In the south-west it became Cornish, and in the north, Cumbric. Britons who crossed to what is now Brittany took Brittonic with them, and it became Breton.
Brythonic neu Brittonic?
Mae’r ddau air yn golygu iaith y Brythoniaid. Daw Brythonic o’r gair Cymraeg Brython, sef hen Brydeiniwr, a helpodd yr ysgolhaig Cymreig John Rhŷs i’w boblogeiddio yn y 1800au. Bellach mae ieithyddion yn ysgrifennu Brittonic gan amlaf. Beth bynnag, mae’n enwi’r iaith Geltaidd a siaredid yn y rhan fwyaf o Brydain cyn ac yn ystod rheolaeth Rhufain. Wedyn daeth yn Gymraeg, yn Gernyweg ac yn Llydaweg, ac yn Gymbrieg, sydd wedi darfod, yng ngogledd Lloegr a de’r Alban.
Cyn Rhufain
Erbyn yr Oes Haearn roedd y rhan fwyaf o bobl ym Mhrydain yn siarad iaith Geltaidd. Enwodd awduron Rhufeinig bedair pobl yn yr hyn sy’n Gymru heddiw: y Silwriaid yn y de-ddwyrain, y Demetae yn y de-orllewin, yr Ordoficiaid yn y gogledd-orllewin a’r canol, a’r Deceangli yn y gogledd-ddwyrain. Enwau Rhufeinig yw’r rhain; ni wyddom beth roedd y bobloedd yn eu galw eu hunain. Mae’r rhan fwyaf o’r Cymoedd yng ngwlad y Silwriaid.
O ble y daeth lleferydd Celtaidd ym Mhrydain? Mae DNA hynafol yn rhoi un cliw. Canfu astudiaeth yn 2022 o genomau 793 o bobl fod pobl o’r hyn sydd bellach yn Ffrainc, rhwng 1000 ac 875 CC ac yn ystod y canrifoedd cyn hynny, wedi ymuno â phoblogaeth de Prydain a chymysgu â’r bobl a oedd eisoes yn byw yno. Erbyn yr Oes Haearn roedd tua hanner tras pobl yn Lloegr a Chymru yn dod ohonynt hwy. Mae’r awduron yn galw hyn yn “gyfrwng credadwy ar gyfer lledaeniad ieithoedd Celtaidd cynnar i Brydain”. Posibilrwydd yw hynny, nid prawf. Nid yw ieithoedd yn teithio mewn genynnau.
Dyfalodd yr awdur Rhufeinig Tacitus, tua OC 98, fod y Silwriaid wedi dod o Sbaen, oherwydd eu gwallt tywyll, cyrliog. Dyfaliad ydoedd, dim mwy.
Rhufain
Goresgynnodd Rhufain Brydain yn OC 43 a chymerodd tan y 70au i orchfygu Cymru. Parhaodd Caradog (Caratacus), arweinydd y Brythoniaid, i ymladd yng Nghymru gyda’r Silwriaid a’r Ordoficiaid nes iddo gael ei drechu a’i ddal yn OC 51. Gwrthsafodd y Silwriaid tan ganol y 70au. Yna adeiladodd Rhufain gaer i leng yn Isca (Caerllion heddiw) tua OC 75, a thref i’r Silwriaid yn Venta Silurum (Caerwent heddiw). Mae’r ddwy yng Ngwent.
Gadawodd rheolaeth y Rhufeiniaid ei hôl ar y Gymraeg. Daw ffenestr, pont ac ysgol i gyd o’r Lladin. Daeth llywodraeth Rufeinig ym Mhrydain i ben tua OC 410.
Ar ôl Rhufain
Ar ôl Rhufain holltodd iaith y Brythoniaid: yng Nghymru daeth yn Gymraeg, yn y de-orllewin yn Gernyweg, ac yn y gogledd yn Gymbrieg. Aeth Brythoniaid a groesodd i’r hyn sydd bellach yn Llydaw â’r Frythoneg gyda nhw, a daeth yn Llydaweg.
Welsh grew from Brittonic, the speech of the BritonsTyfodd y Gymraeg o’r Frythoneg, iaith y Brythoniaid
By the early Middle Ages the Welsh called themselves Cymry. Brittonic kingdoms also ruled across northern England and southern Scotland, a region the Welsh later remembered as Yr Hen Ogledd, the Old North. Y Gododdin, a poem attributed to Aneirin around AD 600, tells of a warband from near Edinburgh. It survives in a manuscript from the 1200s.
In Wales the kingdoms were Gwynedd, Powys, Dyfed, Ceredigion, Brycheiniog, Gwent and Glywysing. Gwent and Glywysing, in the south-east, cover the Valleys. In the late 700s Offa, the English king of Mercia, built a great earthwork along the frontier. Offa’s Dyke still roughly follows the border. Hywel Dda, who died in 950, ruled much of Wales, and the laws written down in his name were used for centuries.
Princes and conquest
Only once did a Welsh ruler hold all of Wales: Gruffudd ap Llywelyn, from 1055 until his death in 1063. After 1066 Norman lords took the south and the borders, Glamorgan among the first, while Welsh princes held the north and west. In 1267 Henry III recognised Llywelyn ap Gruffudd as Prince of Wales. Llywelyn was killed near Builth on 11 December 1282, and Edward I of England finished the conquest the next year.
Owain Glyndŵr rose against English rule in 1400 and held much of Wales for several years, but the revolt failed. The Laws in Wales Acts of 1535 and 1542 joined Wales to England in law.
Language and chapel
William Morgan’s Welsh Bible of 1588 helped give Welsh a standard written form and kept it a language of worship. In the 1800s the chapels and Sunday schools carried Welsh into the industrial age, even as the state schools pushed English. Some schools punished children for speaking Welsh, with a wooden board called the Welsh Not.
Descent: what DNA shows
DNA studies support what the history says: Wales has a distinct people whose ancestry runs back to the Britons. These are the main findings, and where each one applies.
Erbyn yr Oesoedd Canol cynnar roedd y Cymry yn galw eu hunain yn Gymry. Roedd teyrnasoedd Brythonaidd hefyd yn llywodraethu ar draws gogledd Lloegr a de’r Alban, ardal a gofiai’r Cymry yn ddiweddarach fel Yr Hen Ogledd. Mae’r Gododdin, cerdd a briodolir i Aneirin tua OC 600, yn adrodd hanes mintai ryfel o ardal Caeredin. Mae’n goroesi mewn llawysgrif o’r 1200au.
Teyrnasoedd Cymru oedd Gwynedd, Powys, Dyfed, Ceredigion, Brycheiniog, Gwent a Glywysing. Mae Gwent a Glywysing, yn y de-ddwyrain, yn cwmpasu’r Cymoedd. Ar ddiwedd y 700au adeiladodd Offa, brenin Seisnig Mercia, glawdd mawr ar hyd y ffin. Mae Clawdd Offa yn dilyn y ffin fwy neu lai o hyd. Rheolodd Hywel Dda, a fu farw yn 950, ran helaeth o Gymru, a defnyddiwyd y cyfreithiau a ysgrifennwyd yn ei enw am ganrifoedd.
Tywysogion a goresgyniad
Unwaith yn unig y daliodd rheolwr Cymreig Gymru gyfan: Gruffudd ap Llywelyn, o 1055 hyd ei farwolaeth yn 1063. Ar ôl 1066 cymerodd arglwyddi Normanaidd y de a’r gororau, Morgannwg ymhlith y cyntaf, tra daliai tywysogion Cymreig y gogledd a’r gorllewin. Yn 1267 cydnabu Harri III Lywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru. Lladdwyd Llywelyn ger Llanfair-ym-Muallt ar 11 Rhagfyr 1282, a gorffennodd Edward I o Loegr y goncwest y flwyddyn ganlynol.
Cododd Owain Glyndŵr yn erbyn rheolaeth Lloegr yn 1400 a daliodd lawer o Gymru am sawl blwyddyn, ond methodd y gwrthryfel. Unodd Deddfau Uno 1535 a 1542 Gymru â Lloegr yn gyfreithiol.
Iaith a chapel
Helpodd Beibl Cymraeg William Morgan yn 1588 i roi ffurf ysgrifenedig safonol i’r Gymraeg a’i chadw’n iaith addoli. Yn y 1800au cariodd y capeli a’r ysgolion Sul y Gymraeg i’r oes ddiwydiannol, er i ysgolion y wladwriaeth wthio’r Saesneg. Roedd rhai ysgolion yn cosbi plant am siarad Cymraeg, gyda darn o bren o’r enw y Welsh Not.
Tras: yr hyn a ddengys DNA
Mae astudiaethau DNA yn cefnogi’r hanes: mae gan Gymru ei phobl ei hun, a’u tras yn mynd yn ôl at y Brythoniaid. Dyma’r prif ganfyddiadau, a lle mae pob un yn berthnasol.
Most present-day Welsh genomes trace most or all of their ancestry to the people of Britain in the Bronze and Iron Ages. The Welsh kept the Britons’ ancestry and, in Welsh, their speech.
Ethnicity: the Welsh are an ethnic group
Ethnicity is a shared history, a culture and a sense of being one people. Acas, the public body that advises employers and workers, says that “English, Irish, Scottish and Welsh people are all recognised as separate ethnic groups within the UK”. The Equality Act 2010 says race includes “ethnic or national origins” (section 9).
The courts judge an ethnic group by the test in Mandla v Dowell-Lee (1983). It needs “a long shared history, of which the group is conscious as distinguishing it from other groups” and “a cultural tradition of its own”. Further signs help: a common origin, language and literature, and being a minority within a larger community. Here is how the Welsh measure up.
| Sign | The Welsh |
|---|---|
| A long shared history | The Welsh trace themselves to the Britons, and by the early Middle Ages called themselves Cymry. |
| A cultural tradition of its own | The chapels and Sunday schools, the Welsh Bible of 1588, and the laws of Hywel Dda. |
| A common origin | Wales, or Cymru: the people and the land share one word. |
| A common language | Welsh, spoken by 538,300 people in 2021, and the living descendant of the Britons’ speech. |
| A literature of its own | Y Gododdin, attributed to Aneirin around AD 600, and the Welsh Bible. |
| A minority in a larger community | Wales was conquered in 1282–83 and joined to England in law in 1535–42. |
The UK government has put the Welsh under the Framework Convention for the Protection of National Minorities. In 2014 it gave the Cornish the same status as “the UK’s other Celtic people, the Scots, the Welsh and the Irish”.
The 2021 census gave the Welsh no ethnic group box of their own. Welsh, English, Scottish, Northern Irish and British share one: “White: Welsh, English, Scottish, Northern Irish or British”. The national identity question is where the Welsh are counted.
Mae genomau’r rhan fwyaf o’r Cymry heddiw yn olrhain y rhan fwyaf o’u tras, neu’r cyfan, i bobl Prydain yn yr Oesoedd Efydd a Haearn. Cadwodd y Cymry dras y Brythoniaid ac, yn y Gymraeg, eu lleferydd.
Ethnigrwydd: mae’r Cymry yn grŵp ethnig
Hanes a rennir, diwylliant ac ymdeimlad o fod yn un bobl yw ethnigrwydd. Dywed Acas, y corff cyhoeddus sy’n cynghori cyflogwyr a gweithwyr, fod “pobl Seisnig, Gwyddelig, Albanaidd a Chymreig i gyd yn cael eu cydnabod yn grwpiau ethnig ar wahân yn y DU”. Yn ôl Deddf Cydraddoldeb 2010, mae hil yn cynnwys “tarddiad ethnig neu genedlaethol” (adran 9).
Mae’r llysoedd yn barnu grŵp ethnig yn ôl y prawf yn Mandla v Dowell-Lee (1983). Mae angen “hanes hir a rennir, y mae’r grŵp yn ymwybodol ohono fel rhywbeth sy’n ei wahaniaethu oddi wrth grwpiau eraill” ac “ei draddodiad diwylliannol ei hun”. Mae arwyddion pellach yn helpu: tarddiad cyffredin, iaith a llenyddiaeth, a bod yn lleiafrif mewn cymuned fwy. Dyma sut mae’r Cymry’n cymharu.
| Arwydd | Y Cymry |
|---|---|
| Hanes hir a rennir | Mae’r Cymry yn olrhain eu tras at y Brythoniaid, ac erbyn yr Oesoedd Canol cynnar roeddent yn galw eu hunain yn Gymry. |
| Ei draddodiad diwylliannol ei hun | Y capeli a’r ysgolion Sul, Beibl Cymraeg 1588, a chyfreithiau Hywel Dda. |
| Tarddiad cyffredin | Cymru a’r Cymry: mae’r wlad a’i phobl yn rhannu un gair. |
| Iaith gyffredin | Y Gymraeg, a siaredid gan 538,300 o bobl yn 2021, a disgynnydd byw lleferydd y Brythoniaid. |
| Ei lenyddiaeth ei hun | Y Gododdin, a briodolir i Aneirin tua OC 600, a’r Beibl Cymraeg. |
| Lleiafrif o fewn cymuned fwy | Goresgynnwyd Cymru yn 1282–83 a’i huno â Lloegr yn y gyfraith yn 1535–42. |
Mae llywodraeth y DU wedi rhoi’r Cymry o dan y Confensiwn Fframwaith ar gyfer Diogelu Lleiafrifoedd Cenedlaethol. Yn 2014 rhoddodd i’r Cernywiaid yr un statws â “phobl Geltaidd eraill y DU, yr Albanwyr, y Cymry a’r Gwyddelod”.
Ni roddodd cyfrifiad 2021 flwch ethnig i’r Cymry eu hunain. Maent yn ei rannu â Saeson, Albanwyr, pobl o Ogledd Iwerddon a Phrydeinwyr: “Gwyn: Cymreig, Seisnig, Albanaidd, Gwyddelig Gogledd Iwerddon neu Brydeinig”. Y cwestiwn hunaniaeth genedlaethol yw lle caiff y Cymry eu cyfrif.
| Welsh onlyCymreig yn unig | |
|---|---|
| British onlyPrydeinig yn unig | |
| English onlySeisnig yn unig | |
| Welsh and BritishCymreig a Phrydeinig | |
| At least one non-UK identityO leiaf un heb fod o’r DU | |
| Other UK identitiesEraill o’r DU | |
| English and BritishSeisnig a Phrydeinig |
People could tick more than one identity. In 2011, Welsh only was 57.5% and Welsh and British 7.1%.Gallai pobl ddewis mwy nag un hunaniaeth. Yn 2011, roedd Cymreig yn unig yn 57.5% a Chymreig a Phrydeinig yn 7.1%. Sources:Ffynonellau: Welsh Government, Census 2021: ethnic group and national identityLlywodraeth Cymru, Cyfrifiad 2021: grŵp ethnig a hunaniaeth genedlaethol · ONS, Ethnic group, England and Wales: Census 2021SYG, Grŵp ethnig, Cymru a Lloegr: Cyfrifiad 2021
Are the Welsh indigenous?
There is no official status for the Welsh as an indigenous people. The UN has not adopted a definition of “indigenous”. The case rests on what can be traced: a language and an ancestry that go back before the Norman conquest, and before the Romans.
The UN identifies indigenous peoples by signs, and puts first “the fundamental criterion of self-identification”. A common definition covers the descendants of those who lived in a country when people of other cultures arrived and later became dominant “through conquest, occupation, settlement or other means”. Here are the UN’s signs, and Wales.
| UN sign | Wales |
|---|---|
| Self-identification | The Welsh call themselves Cymry. In 2021, 55.2% of people in Wales gave their national identity as Welsh only. |
| Historical continuity with earlier societies | Heirs of the Britons, who held most of Britain before the Romans came. The name Cymry is first used in a poem thought to date to about AD 633, long before the Normans. |
| A strong link to territory | Cymru: the people and the land share one word. |
| Distinct political systems | The laws of Hywel Dda were used for centuries. Wales has its own parliament, the Senedd. |
| Distinct language and culture | Welsh, with 17.8% of people aged three or over able to speak it in 2021. |
| A non-dominant group | Conquered in 1282–83 and joined to England in law in 1535–42. |
Belonging: the Valleys
Before industry the Valleys were upland farmland with few people. From the late 1700s the ironworks at Merthyr Tydfil drew workers in. From the mid-1800s the steam coal of the Rhondda and its neighbours drew many more. They came first from rural Wales, so the Valleys were largely Welsh-speaking. Then they came from England and Ireland, and later from Italy, Spain and elsewhere. In 1831 Merthyr rose in revolt over wages and debt, and Dic Penderyn was hanged in Cardiff that August.
The census asks for national identity, and the answer is the person’s own. In 2021 among the highest shares of people answering Welsh only were in Merthyr Tydfil (70.0%), Rhondda Cynon Taf (69.8%) and Caerphilly (69.2%), against 55.2% for Wales as a whole.
Sources
- Patterson and others, Large-scale migration into Britain during the Middle to Late Bronze Age, Nature 601, 588–594 (2022).
- Gretzinger and others, The Anglo-Saxon migration and the formation of the early English gene pool, Nature 610, 112–119 (2022).
- Martiniano and others, Genomic signals of migration and continuity in Britain before the Anglo-Saxons, Nature Communications 7, 10326 (2016).
- Equality Act 2010, section 9: Race. Mandla v Dowell Lee [1983] 2 AC 548, House of Lords.
- Acas, The law on race discrimination.
- GOV.UK, Cornish granted minority status within the UK, 24 April 2014.
- United Nations Permanent Forum on Indigenous Issues, Who are indigenous peoples? (fact sheet).
- Welsh Government, Welsh language in Wales (Census 2021).
- Welsh Government, Ethnic group, national identity, language and religion in Wales (Census 2021).
- Office for National Statistics, Ethnic group, England and Wales: Census 2021.
- Tacitus, Agricola, chapter 11.
- John Davies, A History of Wales; T. M. Charles-Edwards, Wales and the Britons, 350–1064.
A yw’r Cymry yn bobl frodorol?
Nid oes statws swyddogol i’r Cymry fel pobl frodorol. Nid yw’r Cenhedloedd Unedig wedi mabwysiadu diffiniad o “brodorol”. Mae’r achos yn seiliedig ar yr hyn y gellir ei olrhain: iaith a thras sy’n mynd yn ôl cyn y goncwest Normanaidd, a chyn y Rhufeiniaid.
Mae’r Cenhedloedd Unedig yn adnabod pobl frodorol yn ôl arwyddion, gan roi “y maen prawf sylfaenol o hunan-adnabod” yn gyntaf. Mae diffiniad cyffredin yn cwmpasu disgynyddion trigolion gwlad pan gyrhaeddodd pobl o ddiwylliannau eraill a ddaeth yn drechol yn ddiweddarach “trwy goncwest, meddiannaeth, ymsefydlu neu ddulliau eraill”. Dyma arwyddion y CU, a Chymru.
| Arwydd y CU | Cymru |
|---|---|
| Hunan-adnabod | Mae’r Cymry yn galw eu hunain yn Gymry. Yn 2021, nododd 55.2% o bobl yng Nghymru mai Cymreig yn unig oedd eu hunaniaeth genedlaethol. |
| Parhad hanesyddol â chymdeithasau cynt | Etifeddion y Brythoniaid, a ddaliai’r rhan fwyaf o Brydain cyn i’r Rhufeiniaid ddod. Ceir yr enw Cymry am y tro cyntaf mewn cerdd y credir ei bod yn dyddio o tua OC 633, ymhell cyn y Normaniaid. |
| Cysylltiad cryf â thiriogaeth | Cymru a’r Cymry: mae’r wlad a’i phobl yn rhannu un gair. |
| Trefn wleidyddol ar wahân | Defnyddiwyd cyfreithiau Hywel Dda am ganrifoedd. Mae gan Gymru ei senedd ei hun, y Senedd. |
| Iaith a diwylliant gwahanol | Y Gymraeg, gyda 17.8% o bobl tair oed neu hŷn yn gallu ei siarad yn 2021. |
| Grŵp nad yw’n drechol | Goresgynnwyd Cymru yn 1282–83 a’i huno â Lloegr yn y gyfraith yn 1535–42. |
Perthyn: y Cymoedd
Cyn diwydiant, tir fferm ucheldirol oedd y Cymoedd, heb lawer o bobl. O ddiwedd y 1700au denodd gweithfeydd haearn Merthyr Tudful weithwyr, ac o ganol y 1800au denodd glo ager y Rhondda a’i chymdogion lawer mwy. Daethant yn gyntaf o Gymru wledig, felly roedd y Cymoedd yn Gymraeg eu hiaith i raddau helaeth. Yna daethant o Loegr ac Iwerddon, ac yn ddiweddarach o’r Eidal, Sbaen a mannau eraill. Yn 1831 cododd Merthyr mewn gwrthryfel dros gyflogau a dyled, a chrogwyd Dic Penderyn yng Nghaerdydd ym mis Awst y flwyddyn honno.
Mae’r cyfrifiad yn gofyn am hunaniaeth genedlaethol, a’r ateb yw dewis yr unigolyn ei hun. Yn 2021 ymhlith y cyfrannau uchaf o bobl a atebodd Cymreig yn unig roedd Merthyr Tudful (70.0%), Rhondda Cynon Taf (69.8%) a Chaerffili (69.2%), o gymharu â 55.2% i Gymru gyfan.
Ffynonellau
- Patterson ac eraill, Large-scale migration into Britain during the Middle to Late Bronze Age, Nature 601, 588–594 (2022).
- Gretzinger ac eraill, The Anglo-Saxon migration and the formation of the early English gene pool, Nature 610, 112–119 (2022).
- Martiniano ac eraill, Genomic signals of migration and continuity in Britain before the Anglo-Saxons, Nature Communications 7, 10326 (2016).
- Deddf Cydraddoldeb 2010, adran 9: Hil. Mandla v Dowell Lee [1983] 2 AC 548, Tŷ’r Arglwyddi.
- Acas, The law on race discrimination.
- GOV.UK, Cornish granted minority status within the UK, 24 Ebrill 2014.
- Fforwm Parhaol y Cenhedloedd Unedig ar Faterion Brodorol, Who are indigenous peoples? (taflen ffeithiau).
- Llywodraeth Cymru, Y Gymraeg yng Nghymru (Cyfrifiad 2021).
- Llywodraeth Cymru, Grŵp ethnig, hunaniaeth genedlaethol, iaith a chrefydd yng Nghymru (Cyfrifiad 2021).
- Swyddfa Ystadegau Gwladol, Grŵp ethnig, Cymru a Lloegr: Cyfrifiad 2021.
- Tacitus, Agricola, pennod 11.
- John Davies, A History of Wales; T. M. Charles-Edwards, Wales and the Britons, 350–1064.